„Dlaczego nie potrafię powiedzieć NIE?” — jak nieprzepracowana trauma wpływa na asertywność

Asertywność często przedstawiana jest jako zestaw umiejętności komunikacyjnych, których można się nauczyć poprzez trening i praktykę. Jednak w pracy psychologicznej szybko okazuje się, że dla wielu osób trudność w wyrażaniu własnych potrzeb, granic czy sprzeciwu nie wynika z braku wiedzy, lecz z głęboko zakorzenionych doświadczeń emocjonalnych. Jednym z kluczowych czynników, który może znacząco utrudniać rozwój asertywności, jest nieprzepracowana trauma.

Czym jest asertywność — i dlaczego bywa tak trudna?

Asertywność to zdolność do wyrażania swoich myśli, emocji i potrzeb w sposób bezpośredni, szczery i respektujący zarówno siebie, jak i innych. Zakłada ona poczucie własnej wartości, prawo do granic oraz wewnętrzne przekonanie: „mam znaczenie”.

Dla osób z doświadczeniami traumatycznymi to założenie bywa jednak trudne do przyjęcia.

Trauma a system przetrwania

Trauma — szczególnie relacyjna (np. w dzieciństwie) — wpływa na rozwój systemu nerwowego i mechanizmów radzenia sobie. Osoba, która doświadczała:

• odrzucenia,

• przemocy psychicznej lub fizycznej,

• zaniedbania emocjonalnego,

• niestabilności relacyjnej,

uczy się funkcjonować w trybie przetrwania.

W takim trybie kluczowe staje się pytanie:👉 „Jak mam się zachować, żeby było bezpiecznie?” a nie:👉 „Czego ja potrzebuję?”

Dlaczego trauma obniża asertywność?

1. Lęk przed odrzuceniem

Osoby z doświadczeniem traumy często mają głęboko zakorzenione przekonanie, że wyrażenie sprzeciwu prowadzi do utraty relacji. W efekcie:

• unikają konfliktów,

• zgadzają się mimo wewnętrznego sprzeciwu,

• nadmiernie dostosowują się do innych.

  
  

2. Nadmierne poczucie odpowiedzialności za innych

Trauma relacyjna może prowadzić do tzw. fawn response (reakcji podporządkowania), gdzie jednostka:

• stawia potrzeby innych ponad własne,

• czuje się odpowiedzialna za emocje innych ludzi,

• ma trudność z odmawianiem.

  
  

3. Zaburzone granice psychologiczne

Osoby po traumie często nie miały możliwości nauczenia się zdrowych granic. Skutkuje to:

• trudnością w rozpoznawaniu własnych potrzeb,

• poczuciem winy przy ich wyrażaniu,

• tolerowaniem zachowań naruszających granice.

  
  

4. Zamrożenie reakcji (freeze)

W sytuacjach stresowych może pojawić się reakcja zamrożenia — brak działania, milczenie, wycofanie. W praktyce oznacza to:

• brak reakcji w momencie przekroczenia granicy,

• trudność w „zareagowaniu na czas”.

  
  

Asertywność to nie tylko umiejętność — to doświadczenie bezpieczeństwa

Z perspektywy psychotraumatologii asertywność nie jest wyłącznie kompetencją komunikacyjną. Jest ona zakorzeniona w:

• poczuciu bezpieczeństwa,

• regulacji emocjonalnej,

• obrazie siebie i innych ludzi.

Jeśli układ nerwowy interpretuje wyrażenie sprzeciwu jako zagrożenie — żadna technika asertywności nie będzie działać w sposób trwały.

Czy można odbudować asertywność po traumie?

Tak — ale proces ten wymaga czegoś więcej niż treningu komunikacji.

Kluczowe elementy pracy:

• rozpoznanie własnych reakcji traumatycznych,

• praca z przekonaniami (np. „nie mam prawa odmówić”),

• regulacja układu nerwowego,

• stopniowe budowanie doświadczeń bezpieczeństwa w relacjach,

• uczenie się granic w małych krokach.

Asertywność rozwija się wtedy, gdy osoba zaczyna doświadczać, że:👉 może wyrażać siebie i jednocześnie nie traci relacji ani bezpieczeństwa.

Trudności w asertywności często nie są „problemem komunikacyjnym”, lecz konsekwencją głębszych doświadczeń emocjonalnych. Nieprzepracowana trauma może prowadzić do lęku, podporządkowania i utraty kontaktu z własnymi potrzebami.

Dlatego skuteczna praca nad asertywnością powinna uwzględniać nie tylko naukę technik, ale przede wszystkim — zrozumienie historii osoby i odbudowę jej wewnętrznego poczucia bezpieczeństwa.

Bibliografia

Herman, J. L. (2015). Trauma i powrót do równowagi. Następstwa przemocy – od przemocy domowej do terroru politycznego. Gdańsk: GWP.

Levine, P. A. (2010). Obudźcie tygrysa. Leczenie traumy. Warszawa: Czarna Owca.

Ogden, P., Minton, K., & Pain, C. (2015). Trauma i ciało. Sensomotoryczne podejście do psychoterapii. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Walker, P. (2014). Złożone PTSD. Od przetrwania do pełni życia. Warszawa: Czarna Owca.

van der Kolk, B. A. (2018). Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy. Warszawa: Czarna Owca.

Linehan, M. M. (2015). Terapia dialektyczno-behawioralna. Trening umiejętności. Kraków: WUJ.