Relacja z pieniędzmi, czyli nadmierna ostrożność i impulsywność finansowa jako dwa bieguny tej samej traumy

Nieprzepracowane traumy mogą pozostawić trudne relacje z pieniędzmi na długo.

Wyjście z długotrwałej, toksycznej relacji, kłopotów finansowych, odzyskanie niezależności często przynosi ulgę, wolność i realną zmianę warunków życia — również finansowych. Paradoksalnie jednak to właśnie moment odzyskania autonomii finansowej bywa dla wielu osób źródłem nowego napięcia, dezorientacji i wewnętrznego chaosu.

Jednym z najczęstszych obszarów trudności są skrajne strategie zarządzania pieniędzmi: nadmierna ostrożność lub impulsywność finansowa.

Choć na pierwszy rzut oka wydają się przeciwieństwami, z perspektywy psychologicznej są one dwoma biegunami tej samej odpowiedzi potraumatycznej.

Pieniądze jako nośnik doświadczenia relacyjnego

W relacjach toksycznych pieniądze rzadko są „neutralne”. Bardzo często pełnią funkcję:

• narzędzia kontroli,

• źródła zależności,

• elementu upokorzenia lub szantażu,

• pola nieustannego zagrożenia.

W takich warunkach osoba nie uczy się zdrowej relacji z finansami, lecz adaptacyjnych strategii przetrwania. Po zakończeniu relacji te strategie nie znikają automatycznie — przeciwnie, często nasilają się w nowym kontekście wolności.

Relacja z pieniędzmi: nadmierna ostrożność finansowa

Nadmierna ostrożność może przyjmować formę:

• unikania wydatków nawet przy realnej stabilności,

• chronicznego oszczędzania „na wszelki wypadek”,

• lęku przed inwestowaniem w siebie,

• poczucia winy po każdym większym zakupie.

Psychologicznie jest to strategia kontroli i zapobiegania katastrofie. Układ nerwowy funkcjonuje w trybie:

„Jeśli będę czujna/y, nic złego się nie wydarzy.”

To echo relacyjnego doświadczenia braku bezpieczeństwa, w którym każdy błąd mógł mieć konsekwencje emocjonalne lub materialne. Nadmierna ostrożność nie wynika więc z racjonalnej kalkulacji, lecz z utrwalonego lęku przed utratą kontroli.

Relacja z pieniędzmi: impulsywność finansowa

Na przeciwległym krańcu znajduje się impulsywność finansowa:

• nagłe, nieplanowane wydatki,

• kupowanie „dla ulgi” lub „dla poczucia wolności”,

• trudność z odraczaniem gratyfikacji,

• poczucie euforii po zakupie, a potem wstyd lub lęk.

To strategia regulacji emocjonalnej, której głównym przekazem jest:

„Teraz mogę. Teraz nikt mnie nie kontroluje.”

Impulsywność finansowa bywa próbą odzyskania sprawczości po latach ograniczeń. Pieniądze stają się symbolem autonomii, a nie realnym zasobem. W tym sensie nie chodzi o lekkomyślność, lecz o kompensację deprywacji.

Wspólne źródło obu strategii

Choć zachowania są różne, ich rdzeń jest ten sam:

• brak wewnętrznego poczucia bezpieczeństwa,

• nadreaktywność układu nerwowego,

• trudność w integracji wolności z odpowiedzialnością.

Zarówno nadmierna kontrola, jak i impulsywność są próbą poradzenia sobie z nieuregulowanym doświadczeniem zagrożenia. Jedna strategia „zamyka”, druga „rozładowuje”, ale obie służą temu samemu celowi — ochronie przed ponownym zranieniem.

Dlaczego „normalne” porady finansowe nie działają?

Osoby po toksycznych relacjach często słyszą:

• „Po prostu planuj budżet”

• „Musisz być bardziej rozsądna/y”

• „Nie przesadzaj z tym lękiem”

Tego typu komunikaty pomijają kluczowy fakt: problem nie leży w wiedzy finansowej, lecz w regulacji emocjonalnej.

Bez pracy nad relacją z bezpieczeństwem, autonomią i prawem do potrzeb, każda próba „naprawy zachowania” będzie krótkotrwała lub wywoła jeszcze większe napięcie.

Zdrowa relacja z pieniędzmi jest możliwa.

Kierunki pracy terapeutycznej

W pracy psychologicznej kluczowe jest:

• normalizowanie obu biegunów jako reakcji adaptacyjnych,

• eksplorowanie historii relacyjnej związanej z pieniędzmi,

• odróżnianie aktualnej sytuacji od przeszłego zagrożenia,

• stopniowe budowanie tolerancji na decyzje finansowe,

• przywracanie prawa do błędu i uczenia się.

Celem nie jest przejście z jednego bieguna w drugi, lecz rozwinięcie elastyczności — zdolności do podejmowania decyzji finansowych w oparciu o teraźniejszość, a nie o traumatyczną pamięć.

Nadmierna ostrożność i impulsywność finansowa nie są oznaką niedojrzałości ani braku odpowiedzialności. Są językiem, którym trauma opowiada o braku bezpieczeństwa.

Dopiero gdy ten język zostanie wysłuchany i zrozumiany, możliwa staje się realna zmiana.

Bibliografia

1. Herman, J. L. (2016). Trauma i powrót do równowagi. Gdańsk: GWP.

2. Levine, P. A. (2018). Obudź tygrysa. Leczenie traumy. Warszawa: Czarna Owca.

3. van der Kolk, B. (2020). Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy. Warszawa: Czarna Owca.

4. Linehan, M. (2011). Terapia dialektyczno-behawioralna. Kraków: WUJ.

5. Ryś, M. (2014). Psychologia relacji. Warszawa: Difin.

6. Grzesiuk, L., Trzebińska, E. (2016). Psychoterapia. Szkoły i metody. Warszawa: PWN.